Кыргызстан IOI'де Сингапурду артта калтырды. Муну окуучулардын 3 пайызы менен гана жасадык

Казакстан, Кыргызстан жана Өзбекстан акыркы жылдары Информатика боюнча эл аралык олимпиадада (IOI) дүйнөнүн башка бир дагы чөлкөмүндө кездешпеген укмуштуудай туруктуу ийгиликтерге үнсүз жетишип келе жатат.

Бүгүн Казакстан дүйнөдө 7-орунда турат. Кыргызстан (20-орун) менен Өзбекстан (25-орун) да андан көп артта калбай, билим берүүгө эбегейсиз бюджет бөлгөн өлкөлөрдөн алдыга озуп чыгууда.

Мен өзүм эң жакшы билген Кыргызстандын программасына кеңири токтолоюн. Бирок калган эки кошунабызды да эстен чыгарбаңыз: төмөндө айтылгандардын көбү аларга да бирдей тиешелүү деп ойлойм. Мындан сырткары, бул көрүнүш IMO, IPhO, IChO, IBO сыяктуу башка эл аралык фундаменталдык олимпиадаларга да мүнөздүү.

Быйыл Кыргызстандын курама командасы 20-орунду ээлеп, Сингапурду (24-орун) артта калтырды. Сингапур десе — бүтүндөй дүйнөдө сапаттуу STEM билим берүүнүн эталону катары таанылган өлкө элестейт.

Эң таң калычтуусу: биздин олимпиадалык система бул ийгиликке өлкөдөгү окуучулардын 3 пайызына жетпеген гана бөлүгүнө таянып жетти. Мындай системалуу, жогорку атаандаштыкка багытталган даярдыкты саналуу гана жеке мектептер менен лицейлер жүргүзөт. Ал эми окуучулардын 93 пайыздан ашыгы билим алган мамлекеттик мектептер бул процесстен таптакыр сыртта калган. Мамлекеттик мектептердеги билим берүүнүн абалы тууралуу узун сабак кейиштүү кепти козгобой эле коёюн, бирок абал чынында эле мактоого арзыбайт.

Анын үстүнө, ошол 3 пайыздын баарына эле элиталык деңгээлдеги шарт түзүлгөн эмес. Окуучуларды иргөө болжол менен 8–9-класстарда башталат. Ансыз деле чакан бул топтон жогорку даярдык баскычына бир нече ондогон гана бала тандалып алынат. Калгандары — алардын арасында зор дарамети бар таланттуу балдар да бар — 15 жашка чыга электе эле чоң жарыштан четте калышат.

Чындыкты ачык айтканда: биз масштабдоого такыр ылайыкташпаган системанын жардамы менен, өлкөнүн тар чөйрөдөгү, өзүнчө обочолонгон кичинекей катмарынан гана күчтүү натыйжа жаратып келебиз.

Биздин максат — ар бир баланы олимпиада медалистине айлантуу эмес. Бул ишке ашпас нерсе жана негизги максат да анда эмес. Башкы максат — мүмкүн болушунча көп сандагы окуучуга өз дараметин толук ачууга реалдуу мүмкүнчүлүк берүү.

Бул ошондой эле «олимпиадалык атаандаштык» деген түшүнүктү кайра карап чыгууну талап кылат. Азыркы тапта бул болгону төрт адамдан турган улуттук курамага барып такалган кууш бир түтүк сыяктуу. Бирок андай болбошу керек. Улуттук курамага эч качан илинбей турган окуучу да өзүнүн деңгээлине ылайыктуу чыныгы мелдешке катышуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу шарт: мектеп ичинде, райондук деңгээлде же онлайн лигаларда. Олимпиадалар көпчүлүк балдардын колу жетпеген бир гана кескин чектөө эмес, ар кандай деңгээлдеги лигалардан турган чоң спорт сыяктуу уюштурулганда гана эң натыйжалуу иштейт.

Албетте, олимпиадалык медалдар өлкөдөгү STEM билим берүүнүн жалпы саламаттыгынын күзгүсү боло албайт. Бир ууч медаль катардагы окуучунун математика же программалоо боюнча чыныгы деңгээлинен кабар бербейт. Бирок бул экөө бири-биринен такыр ажыратылган эмес. Катардагы окуучулардын жалпы базалык деңгээли канчалык кенен жана күчтүү болсо, олимпиадалык резерв да ошончолук бекемделет. Ал эми олуттуу олимпиадалык мектеп өз кезегинде айланасындагы мугалимдер менен мектептердин деңгээлин жогору тартат. Орточо сапатты көтөрсөң, жогорку чек дагы кошо көтөрүлөт. Кеңири база чокуну суюлтпайт, тескерисинче, аны бийиктетет. Мишень канчалык көп атылса, эң таамай атуу мүмкүнчүлүгү да ошончолук артат.

Мындан беш жыл мурун бул чөйрөнү кеңейтүү өнүгүп келе жаткан бир дагы мамлекеттин бюджети көтөрө алгыс өлчөмдө кесипкөй тренерлерди жалдоону талап кылмак. Информатика болсо математикага же табигый илимдерге караганда алда канча татаал: бул жерде жакшы мугалим менен доска гана жетишсиз, реалдуу компьютерлер жана сапаттуу программалоо практикасы керек. Негизинен, билим берүү изилдөөчүлөрү бул фундаменталдык чечимди 1980-жылдардан бери эле жакшы билишет.

Бүгүн бул чектөөлөр жоюлуп баратат. AI-тьютор мыкты тренердин ордун толук баса албайт, албетте. Бирок тарыхта биринчи жолу жасалма интеллект ири бюджеттерди талап кылбастан, ошол жогорку деңгээлдеги насаатчылыктын татыктуу баштапкы пайдубалын жүздөгөн мектептерге жана миңдеген окуучуларга жеткирүүгө жол ачууда.

Менин көздөгөн максатым дал ушул. Мен Кыргызстандагы, ал эми келечекте анын чегинен тышкаркы ар бир окуучунун колуна сапаттуу билим берүүчү колдонмону жеткирүүнү каалайм. Быйылкы ийгиликти жараткан күчтүү тренерлерди, мектептерди же түзүлгөн системаны алмаштыруу үчүн эмес, алардын алдына бекем тирек болуу үчүн. Ошондо гана өлкөдөгү балдардын 3 пайызы эмес, алда канча көпчүлүгү сапаттуу даярдык көрүүгө жана өз күчүн сынап көрүүгө мүмкүнчүлүк алат.

Бул чечимдин толук даяр версиясы азырынча колумда жок. Бирок ошол баягы эле 3 пайыздын тегерегинде чектеле бергенден көрө, жашоомдун кийинки бир нече жылын ушул кеңири системаны нөлдөн курууга арноого даярмын.